Εκεί όπου δεν ακούει κανείς
Ένας επίγειος δέκτης ακούει αεροσκάφη έως μερικές εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. Πάνω από ωκεανούς, ερήμους ή την τάιγκα αυτό αφήνει ώρες σιωπής. Ο έλεγχος εναέριας κυκλοφορίας έχει το ίδιο πρόβλημα στη μέση του Ατλαντικού: εκεί δεν υπάρχει ραντάρ, τα αεροσκάφη αναφέρουν τη θέση τους μέσω δορυφορικών ζεύξεων και οι ελεγκτές τα κρατούν πολύ πιο μακριά το ένα από το άλλο απ’ ό,τι πάνω από ξηρά.
Από τις 11 Αυγούστου ένα αεροσκάφος του οποίου ξέρουμε τον προορισμό συνεχίζει να πετά προς αυτόν στον χάρτη μας. Σχεδιάζεται ως περίγραμμα, δεν έχει τηλεμετρία, και το πλαίσιο λεπτομερειών του λέει ρητά ότι η θέση είναι εκτίμηση. Το πρωί της 1ης Οκτωβρίου υπήρχαν ταυτόχρονα 2.515 τέτοια φαντάσματα.
Δεν γίνεται φάντασμα κάθε αεροσκάφος που σωπαίνει. Πρέπει να βρίσκεται σε πλεύση, ψηλά και γρήγορα, με προορισμό που εμπιστευόμαστε. Ένα αεροσκάφος που χάνεται ενώ κατεβαίνει απέχει λίγα λεπτά από την προσγείωση, και αν συνεχίζαμε να το σχεδιάζουμε σε ύψος πλεύσης θα ήταν ψέμα.
Μια ευθεία γραμμή δεν αρκεί
Η συντομότερη διαδρομή πάνω στη σφαίρα είναι μόνο ένα σημείο εκκίνησης. Οι πραγματικές πτήσεις ακολουθούν αεροδιαδρόμους, και οι αεροδιάδρομοι αλλάζουν: οι διαδρομές του Βόρειου Ατλαντικού χαράσσονται από την αρχή κάθε μέρα ανάλογα με τον αεροχείμαρρο, γι’ αυτό το ταξίδι προς τα ανατολικά είναι συνήθως περίπου μία ώρα συντομότερο από την επιστροφή. Ένα πραγματικό αεροσκάφος μπορεί να απέχει εκατοντάδες χιλιόμετρα από την «ιδανική» γραμμή.
Γι’ αυτό το φάντασμα μαθαίνει από το δικό μας ιστορικό. Για κάθε δρομολόγιο θυμόμαστε πού επέστρεφαν τα αεροσκάφη στην εμβέλεια των κεραιών μας τις τελευταίες εβδομάδες, και το φάντασμα κατευθύνεται προς εκείνη την πύλη. Οι λεπτομέρειές του λένε από πόσες διελεύσεις μάθαμε τον διάδρομο και πόσο μεταβάλλεται η πύλη, κι αν ένα δρομολόγιο δεν το έχουμε μάθει ακόμη, λέει καθαρά ότι το φάντασμα πετά στον μέγιστο κύκλο.
Το ίδιο ισχύει για τη διακεκομμένη γραμμή που εκτείνεται στον χάρτη από το αεροσκάφος ως τον προορισμό του. Για πολύ καιρό ακολουθούσε τη συντομότερη διαδρομή πάνω στη σφαίρα, και μας εξέθεσε. Στο Facebook κάποιος μας έδειξε μια πτήση της airBaltic από τη Νίκαια στη Ρίγα: η γραμμή περνούσε κατευθείαν πάνω από το Καλίνινγκραντ, όπου μια αεροπορική εταιρεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν επιτρέπεται να πετά. Και είχε δίκιο. Το πραγματικό αεροσκάφος το παρακάμπτει, συνήθως από τα ανατολικά, πάνω από τη Λιθουανία.
Τώρα η υπόλοιπη διαδρομή προκύπτει από το πώς πετάχτηκε στην πράξη το ίδιο δρομολόγιο τις τελευταίες εβδομάδες. Σχεδιάζουμε μια τροχιά που ένα αεροσκάφος πέταξε πραγματικά, ποτέ έναν μέσο όρο: αν πάρετε τον μέσο όρο μιας πτήσης που περνά το Καλίνινγκραντ από αριστερά και μιας που το περνά από δεξιά, βγαίνει μια γραμμή που περνά ακριβώς από πάνω του. Η επιλεγμένη τροχιά ενώνεται έπειτα με το σημείο όπου βρίσκεται το αεροσκάφος αυτή τη στιγμή. Όταν κανείς δεν έχει πετάξει ακόμη το δρομολόγιο, σχεδιάζουμε τη συντομότερη διαδρομή που παρακάμπτει τις χώρες που είναι κλειστές για τη συγκεκριμένη εταιρεία: Ρωσία και Λευκορωσία για ευρωπαϊκές, βρετανικές ή αμερικανικές εταιρείες, μεγάλο μέρος της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής αντίστροφα για τις ρωσικές και λευκορωσικές, και την Ουκρανία για όλους. Αυτό προκύπτει από περιορισμούς που είναι δημόσια γνωστοί.
Το μετρήσαμε σε δεκαπέντε δρομολόγια, 158 πτήσεις. Στη μέση κάθε πτήσης αφήσαμε την εκτίμηση να σχεδιάσει την υπόλοιπη διαδρομή και τη συγκρίναμε με το πού πήγε πραγματικά το αεροσκάφος. Η μέση απόκλιση έπεσε από 171 χιλιόμετρα σε 32. Η Finnair από το Ελσίνκι στο Τόκιο, που παρακάμπτει τη Ρωσία είτε πάνω από τον πόλο είτε από τη νότια διαδρομή, πήγε από 167 σε 17 χιλιόμετρα, και η JAL από το Λονδίνο στο Τόκιο από 328 σε 36. Πριν, το 37 τοις εκατό των εκτιμήσεων διέσχιζε χώρα στην οποία η εταιρεία δεν επιτρέπεται να μπει· τώρα καμία. Πάνω από τον Ατλαντικό, όπου οι διαδρομές χαράσσονται από την αρχή κάθε μέρα, η νέα εκτίμηση είναι περίπου εξίσου καλή με τη συντομότερη διαδρομή. Και η γραμμή μένει διακεκομμένη: είναι εκτίμηση από προηγούμενες πτήσεις, όχι σχέδιο πτήσης.
Ένα φάντασμα δεν πρέπει ποτέ να προσποιείται
Ένα φάντασμα ζει σε όλη τη διάρκεια της πτήσης, έως την αναμενόμενη άφιξη συν ένα περιθώριο για αντίθετους ανέμους και αναμονή. Δεν είναι ποτέ παλαιότερο από την τελευταία πραγματική μέτρηση: τη στιγμή που οποιαδήποτε κεραία πιάνει ξανά το αεροσκάφος, το φάντασμα εξαφανίζεται και ο χάρτης δείχνει μετρημένη θέση.
Αν δεν είμαστε σίγουροι πού πηγαίνει το αεροσκάφος, δεν σχεδιάζεται καθόλου φάντασμα. Και ένα φάντασμα δεν διώχνει ποτέ από τον χάρτη ένα μετρημένο αεροσκάφος: όταν τα αεροσκάφη είναι πάρα πολλά για να σχεδιαστούν, τα φαντάσματα υποχωρούν πρώτα.
Σκεφτήκαμε και τη μέρα που κάτι χαλάει. Όταν σωπαίνει ένας μεγάλος σταθμός, εκατοντάδες αεροσκάφη σε μια περιοχή χάνονται, αλλά εξακολουθούν να πετούν, οπότε τα αναλαμβάνουν φαντάσματα. Όταν διακόπτεται μια ολόκληρη ροή των δεδομένων μας και ένα μεγάλο μέρος όλου του χάρτη σωπαίνει μονομιάς, δεν εμφανίζονται φαντάσματα: θα έκρυβαν τη διακοπή. Τότε το κενό στον χάρτη είναι η αλήθεια.
Και ένα φάντασμα μένει αχνό ακόμη κι όταν χρωματίζετε τα αεροσκάφη ανάλογα με το ύψος. Ένα φάντασμα σε ύψος πλεύσης παίρνει το χρώμα του ύψους του, αλλά κρατά το ξεθωριασμένο περίγραμμά του, ώστε να μην μπορεί ποτέ να περάσει για πραγματικό στίγμα.
Φαντάσματα στις θέσεις στάθμευσης, και στον δρόμο προς αυτές
Το ίδιο ερώτημα προέκυψε και στο έδαφος. Μετά τη στάθμευση τα πληρώματα κλείνουν τον αναμεταδότη, και το αεροσκάφος χάνεται από κάθε δέκτη, παρόλο που εξακολουθεί να στέκεται εκεί. Τώρα το κρατάμε στη θέση στάθμευσής του για αρκετές μέρες, με μια ετικέτα που λέει πόσο καιρό στέκεται εκεί ή πότε το είδαμε τελευταία φορά. Δεν ισχυριζόμαστε ότι είναι σίγουρα εκεί. Ισχυριζόμαστε πότε το ακούσαμε τελευταία φορά.
Όταν επεκτείναμε τον χρόνο που κρατάμε τα σταθμευμένα αεροσκάφη, τα μεγαλύτερα άλματα σημειώθηκαν σε αεροδρόμια γενικής αεροπορίας και σε κόμβους φορτίου, εκεί όπου τα αεροσκάφη περιμένουν μέρες.
Την 1η Οκτωβρίου ένα A380 της Emirates προσγειώθηκε στην Πράγα, και αυτό δεν αρκούσε. Το μεγαλύτερο επιβατικό αεροσκάφος του κόσμου είναι πάντα γεγονός εκεί, και πολλοί το παρακολουθούσαν. Τροχοδρομώντας με ταχύτητα λίγο μεγαλύτερη από το βήμα ενός πεζού, σώπασε λίγο πριν από τη θέση στάθμευσής του και χάθηκε από την τρισδιάστατη προβολή. Μαζί του χάθηκε και το καλύτερο κομμάτι: να βλέπεις τις σκάλες, το βυτίο καυσίμων και τα καρότσια αποσκευών να πλησιάζουν.
Σε ένα πραγματικό αεροδρόμιο οι θέσεις στάθμευσης σχεδιάζονται από πριν. Το αεροδρόμιο ξέρει ποιο αεροσκάφος φτάνει, πόσο μεγάλο είναι, ποια εταιρεία το εκμεταλλεύεται και πού πηγαίνει μετά, και του δίνει μια θέση που ταιριάζει. Το πλήρωμα τροχοδρομεί εκεί, σταματά στη γραμμή, και ο αναμεταδότης θα έπρεπε να κλείσει μόνο μετά από αυτό. Μερικές φορές όμως κλείνει νωρίτερα, ενώ το αεροσκάφος κυλά ακόμη. Και μερικές φορές το χάνουμε εμείς: ένα αεροσκάφος στο έδαφος βρίσκεται χαμηλά, και υπόστεγα, ένας τερματικός σταθμός ή ένας λόφος παρεμβάλλονται ανάμεσα σε αυτό και τις κεραίες μας.
Μέχρι τώρα ένα τέτοιο αεροσκάφος απλώς εξαφανιζόταν. Γι’ αυτό φτιάξαμε έναν τρόπο να το φέρνουμε στη θέση του. Υπολογίζουμε πού κατευθύνεται πιθανότατα: σε μια ελεύθερη θέση στάθμευσης κοντά, στην οποία χωράει πράγματι ένα αεροσκάφος του μεγέθους του, γιατί ένα A380 δεν θα σταθμεύσει σε θέση φτιαγμένη για ένα περιφερειακό ελικοστροβιλοφόρο. Όπου επιτρέπεται να διαβάζουμε τον πίνακα αναχωρήσεων του αεροδρομίου, βοηθά και ο πίνακας. Ένα αεροσκάφος που μόλις προσγειώθηκε θα πετάξει σύντομα ξανά, και η πύλη της επόμενης αναχώρησής του προδίδει σε ποια θέση θα περιμένει. Στο 3D το οδηγούμε έπειτα μέσα από τους τροχοδρόμους ως εκείνη τη θέση, σταματά, και ο εξοπλισμός εδάφους το πλησιάζει όπως θα πλησίαζε κάθε άλλο αεροσκάφος.
Είναι εκτίμηση και τη σημειώνουμε ως τέτοια: το αεροσκάφος δηλώνει ότι η θέση στάθμευσής του υπολογίστηκε, δεν μετρήθηκε. Αν ένα άλλο αεροσκάφος που ακούμε μπει σε εκείνο το σημείο, η εκτίμησή μας υποχωρεί και το αεροσκάφος που φέραμε εκεί εξαφανίζεται. Μια πραγματική μέτρηση κερδίζει πάντα.
Το επόμενο βήμα βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη. Τα αεροσκάφη που κατευθύνονται σε μια συγκεκριμένη θέση ακολουθούν συνήθως τις ίδιες λίγες διαδρομές: από τον ίδιο διάδρομο προς την ίδια γέφυρα επιβίβασης τροχοδρομούν κάθε φορά σχεδόν με τον ίδιο τρόπο. Από αεροσκάφη που ακούσαμε σε όλη τη διαδρομή μέχρι τη θέση τους, μαθαίνουμε ποιες διαδρομές οδηγούν πραγματικά σε κάθε θέση, ώστε να καθοδηγούμε τα σιωπηλά από την πιο συνηθισμένη. Και όπου ο πίνακας αναχωρήσεων μας λέει την πύλη, θέλουμε να φέρνουμε το αεροσκάφος στη δική του πύλη, ακόμη κι αν δεν ακούσαμε ούτε ένα σήμα του μετά την προσγείωση.
Στο Τέτερμπορο, όπου τα ιδιωτικά τζετ περιμένουν τους επιβάτες τους, ο αριθμός των αεροσκαφών στις θέσεις στάθμευσης εκτινάχθηκε από 28 σε 76.