Başka bir ağ
Bir yolcu uçağı konumunu ADS-B ile duyurur ve çevredeki her anten onu duyar. Planör ise çoğunlukla sessizdir. ADS-B’li bir transponder binlerce euro tutar, ağırlık ekler ve termikte bütün gün dayanması gereken bir aküden güç çeker; üstelik yalnızca hava sahasının bazı bölümlerinde zorunludur. Bu yüzden planör pilotları onun yerine FLARM ile uçar: konumunu ve uçuş yönünü aşağı yukarı saniyede bir yayınlayan küçük bir kutu. Böylece aynı termikte dönen iki planör birbirini görür ve çarpışmaz.
Aynı mesajları Open Glider Network de yakalar: gönüllülerin çoğunlukla planör sahalarına kurduğu yer alıcılarından oluşan bir ağ. Bizimkinden ayrı bir ağdır ve konumlarının hiçbiri kendi ağımızla ilgili hiçbir sayıya katılmaz. Veriler ODbL lisansıyla açıktır; map.flights onları “Planörler ve GA” katmanında çizer. “Küçük havaalanları” katmanı da onlardan beslenir: bir sahanın yanındaki nokta, oradan bugün uçulduğunu söyler.
Planörcülük bir hafta sonu sporudur ve veriler bunu ilk bakışta gösterir. 3 Ekim Cumartesi günü OGN üzerinden 641 sahadan on bir binden fazla planör uçuşu geldi. 5 Ekim Pazartesi günü bu sayı binin biraz üzerindeydi.
Her cihazın OGN kaydında bir girdisi vardır; sahibi orada cihazın herkes tarafından gösterilip gösterilemeyeceğini ve tescilinin görünüp görünemeyeceğini kendisi seçer. İzleme kapatılmışsa uçak haritamızda hiç yoktur. Kimliğe izin verilmemişse yalnızca etiketi her gün değişen anonim bir işarettir; kayıtta hiç bulunmayan bir uçağa da aynı şekilde davranırız: listede olmamak onay anlamına gelmez. 24 saat sonra OGN konumları haritadan, uçuş sayfalarından ve API’mizden kaybolur.
Yankıları da düşündük. OGN alıcıları ADS-B’yi de iletir; bu yüzden planör katmanı ilk başta haritanın zaten çizdiği yolcu uçaklarının kopyalarıyla doldu. 9 Eylül’de Avrupa üzerinde katmandaki 731 hedefin 564’ü böyle kopyalardı. Bugün ADS-B’mizin duyduğu bir uçak planör katmanında hiç görünmüyor.
Beyaz cam elyafı
Ekim başına kadar 3D görünüm planörü genel bir hafif uçak olarak çiziyordu: burnunda pervane, kanadın altında dikmeler, sabit iniş takımı. Gerçek bir planör buna hiç benzemez. Gövdesi kokpitin arkasında neredeyse bir sırığa dönüşecek kadar incelir, kanatları on beş ila on sekiz metre uzunluğunda ve tahta gibi incedir, çoğunun kuyruğu T biçimindedir ve altında tek bir tekerlek vardır.
Artık kendine özgü bir biçimi var. Serbest lisanslı çizimlerden ve iki tarafın fotoğraflarından şunları kurduk: OGN verilerinde en sık uçan planör olan ASK 21’i, ahşap, çelik boru ve kumaştan yapılmış daha eski ASK 13’ü, tek kişilik LS4 ve Discus’u ve kendi başına kalkabilen iki motorlu planörü, SF 25 Falke ile Super Dimona’yı. Tipi OGN kaydından, ADS-B’de ise tip kodundan alıyoruz; yalnızca planör olduğunu bildiğimiz bir uçak, on sekiz metre kanat açıklığına sahip genel bir iki kişilik model alır.
Hepsi beyaz ve bu tembellik değil. Modern planörler, güçlü güneşte yumuşayan reçine ve cam elyafından yapılır. Koyu bir gövde yazın havaalanında kızışırdı, beyaz bir gövde kızışmaz. Biraz renk taşıyan yerler genellikle yalnızca kanat uçları ve burundur.
Planör yerde düz durmaz. Tek tekerlek üzerinde dengede kalamaz, bu yüzden bir kanadının ucuna yaslanır. Bizimki de öyle: açıyı her tipin biçiminden hesaplıyoruz; bu yüzden ASK 21 dokuz, ASK 13 on bir derece yatıyor. Hangi kanadına yaslandığı her uçak için sabittir; böylece her baktığınızda taraf değiştirmez.
Kalkışta bir yardımcı, planör yeterli hıza ulaşana kadar kanadı yatay tutarak yanında koşar. Modelimiz de kalkış koşusu sırasında aynı yumuşaklıkla düzleşir. Falke ve Dimona’nın iki tekerleği vardır ve gerçekleri gibi düz dururlar.
Halat
Planörlerin çoğu havaya bir çekici uçağın arkasında çıkar. Çekici uçak onları birkaç düzine metre uzunluğundaki bir halatla dört ila altı yüz metreye kadar çeker; orada planör pilotu halatı ayırır. Verilerde ise bunlar iki ayrı uçaktır: iki nokta ve aralarında hiçbir şey. Halatı bizim eklememiz gerekir.
Çekmeyi iki uçağın nasıl uçtuğundan tanıyoruz: bir planör ve motorlu bir uçak, birbirinin hemen arkasında, aynı yönde ve aynı hızda, ikisi de tırmanıyor. Aralarına gerçek uzunlukta bir halat geriyoruz ve iki uçağı da aynı anda çiziyoruz; böylece halat asla havada bitmiyor.
Halat bir sırık değildir. Çekici uçak çekerken gergin ve neredeyse düzdür. Planör çekici uçağa yetiştiğinde gevşer, sarkar ve dalgalanır; tıpkı gerçekte olduğu gibi. Gerçekte bu, planör pilotlarının korktuğu bir andır, çünkü gevşek bir halat birden gerilebilir. Ayrılmadan sonra halkalı serbest uç çekici uçağın altına düşer, çekici uçak onu bir süre peşinden sürükler, sonra halat solmadan, bir anda tamamen kaybolur.
Bu sırada uçaklar yatış yapar. Dönüşte ikisi de hızlarının ve ne kadar hızlı döndüklerinin gerektirdiği kadar yatar; çekici uçağın arkasındaki planör ise halat onu dönüşe çektiğinde, bir an sonra yatar. Çekme sırasında yatışlar hafif kalır. Termikte tek başına kalan bir planör çok daha fazla, kırk dereceyi aşacak kadar yatar ve döner.
OGN’den gelen bir planörde bunu göstermek daha zordur, çünkü konumu ancak birkaç saniyede bir gelir. Dönüşler yine de görünür; yalnızca onları daha seyrek noktalardan birleştirmemiz gerekir.
Halatın ne zaman çizilmeyeceğini de düşündük. Aynı termikte birbirine yakın dönen iki planör bir çekme değildir. Kol uçuşundaki iki motorlu uçak da değildir; kalkıştan önce çimde yan yana duran planörler hiç değildir. Bir planör vinçle kalkarsa verilerde ikinci bir uçak yoktur, dolayısıyla halat da yoktur.
İnişten sonra
Bir planör pilotu iner, planörü hangara iter ve akşam uçuşunun nasıl geçtiğine bakmak ister. Bu yüzden OGN’den gelen her planör uçuşunun map.flights’ta kendine ait bir sayfası var. Sayfa havaalanının günlüğünden, haritadaki planörden ya da pilotların birbirine gönderdiği bir bağlantıdan açılır.
Sayfa izi haritada ve pilotun kendi havaalanı üzerinde 3D olarak gösterir; izden yere kadar inen, planörün ne kadar hızlı tırmandığına göre renklenmiş bir perdeyle. Çekici uçak da verilerdeyse başlangıçta onun izi de görünür. Planörün havaya nasıl kalktığını da söyler: çekici uçağın arkasında, vinçle ya da kendi motoruyla. Her termiğin bir numarası, ortalama tırmanışı, kazanılan irtifası ve tur sayısı vardır; rüzgârın termikleri nasıl sürüklediğinden de farklı irtifalarda rüzgârın nereden ve ne kadar sert estiğini hesaplarız. Termikler arasındaki süzülüşler, planörün gerçekte ulaştığı süzülme oranını gösterir.
Altında neyin iyi gittiği ve neyin daha iyi olabileceği yer alır; her satırda bir rakam, ne kadar emin olduğumuz ve nedeni. Havada başka planörler de varsa, sayfa havanın onlar için nasıl taşıdığını da gösterir, her zaman anonim olarak. 24 saat sonra da sayfa, OGN konumlarıyla birlikte kaybolur.
Ayrılmadan sonra halatımız öylece kaybolmaz. Halkalı serbest uç, gerçek bir havaalanının üzerinde olduğu gibi, bir süre daha çekici uçağın arkasında dalgalanır.