Antennes op andermans daken

Een kastje op het balkon

Elk verkeersvliegtuig vertelt twee keer per seconde aan de wereld waar het is, hoe hoog en hoe snel het vliegt, plus zijn callsign en een code die alleen bij dat ene toestel hoort. Het signaal heet ADS-B, het gaat uit op 1090 MHz, en sinds 2020 moeten verkeersvliegtuigen in Europa en de Verenigde Staten het aan boord hebben. Het is niet versleuteld en niemand heeft toestemming nodig om mee te luisteren. Een ontvanger zo groot als een USB-stick met een antenne op het balkon vangt het op.

Wat hij hoort, bepaalt de kromming van de aarde. Radiogolven gaan rechtdoor, dus een vliegtuig op tien kilometer hoogte is van zo’n vierhonderd kilometer te zien, terwijl een toestel dat vlak boven een vliegveld rondjes draait na een paar tientallen kilometers achter de horizon verdwijnt. Een heuvel, een flat of een schoorsteen snijdt een punt uit het zicht. Daarom is het bereik van geen enkel station een cirkel, maar een scheve vorm.

map.flights draait dus op mensen die zo’n kastje thuis hebben en hun data ook naar ons sturen. Wie zijn eerste station bouwt, heeft geen monitor of toetsenbord bij de hand: kaart flashen, kastje aansluiten, QR-code scannen met de telefoon. Het station zet zelf een wifinetwerk op, de eigenaar tikt de positie van de antenne aan op een kaart en ziet binnen een paar seconden wat hij ontvangt, zonder account.

Als er iets mis is, zegt het station dat zelf: een zwakke voeding, een ontvanger die al door een ander programma is ingepikt. Het profiel is openbaar, maar zonder adres. Alleen een grove kaartcel en het land gaan de deur uit.

Van de ene op de andere dag

Tot begin september groeide het netwerk met een paar stations per dag. Toen sprong het aantal tussen 6 en 7 september van 66 naar 111.

Op 28 september waren het er 170 in 24 landen op zes continenten. Een doorsneestation hoort vliegtuigen tot zo’n 370 kilometer ver, bijna zo ver als de kromming van de aarde toelaat.

In de Verenigde Staten luistert een deel van de stations ook op een tweede frequentie. Kleine vliegtuigen die daar laag vliegen, mogen hun positie op 978 MHz uitzenden in plaats van op 1090, en wie er een tweede ontvanger bij zet, ziet op het profiel hoeveel daarvan hij heeft opgevangen. Die tellen we apart, want een nul op het profiel moet betekenen dat we gekeken en niets gevonden hebben, niet dat we nooit gekeken hebben.

Meer ontvangers dan de ranglijst laat zien

Wie in adsb.im map.flights aanvinkt, stuurt meteen data, en veel mensen komen er nooit aan toe om hun station te registreren. Zulke ontvangers hebben geen naam en geen profiel, en ze staan niet op de ranglijst. Op de avond van 28 september waren er op één moment 239 verbonden, terwijl er op dezelfde manier op dat moment 147 geregistreerde stations verbonden waren.

Veel stations voeden bovendien meerdere netwerken tegelijk, en dat vinden we prima. De data zijn van wie ze ontvangt, en één antenne mag zoveel kaarten helpen als de eigenaar wil.

Een gewoon station levert een paar honderdduizend posities per dag, het drukste bijna negen miljoen. In bytes valt het mee: meestal enkele tientallen megabytes per dag, iets meer dan een gigabyte voor de drukste stations in vol luchtruim.

Ook een anonieme ontvanger komt op de kaart van het netwerk als hij meerekent aan de posities van vliegtuigen die zelf zwijgen. We tekenen hem in een blekere kleur, alleen tot op een cel van 25 kilometer, en we kennen hem geen bereik of score toe, want die hebben we nooit gemeten.

Een record dat er geen was

In september haalde een station bij Praag ineens 822 kilometer. Het had geen betere antenne gekregen. Het had een vliegtuig gehoord waarvan de satellietnavigatie werd gestoord, en dat vliegtuig zond een positie uit ver boven Oekraïne.

Het vliegtuig verraadde zichzelf wel: het gaf aan dat het die positie zelf niet vertrouwde. Sindsdien telt een positie die het vliegtuig zelf niet vertrouwt niet meer mee voor het bereik van een station. Voor het aantal gehoorde vliegtuigen telt elke positie nog steeds mee. Het station had het vliegtuig echt gehoord; alleen de afstand klopte niet.

Meer dan de helft van de posities uit ons eigen netwerk komt van mensen van wie we niet eens de naam kennen.